Ялгавартай хандах уу, тэгшитгэн хандах уу?

Нэг. Ялгаварал ба адилтгал
Байгаль хэдийгээр зарим ерөнхий байдлаар адил төстэй тал ихтэй ч тодорхой тохиолдол бүр дээр ялгаатай байдаг. Түүний ижил хүний нийгэмд ч гэсэн адил төстэй талууд байв ч бодгаль бүр нь хоорондоо харилцан адилгүй салангид тусгай дүрсүүдээс бүрддэг байна.


Хүн өөрөө хүн гэдэг шинж чанараараа бусад амьтадаас ялгаатай байгаль дахь амьтны нэг ерөнхий дүрсийг илэрхийлэх авч, тэр нь хүн бүр өөр хоорондоо адилхан байна гэсэн үг биш билээ. Хүнийг адилтгах хэд хэдэн шинж тэмдэгүүд байдаг: Хүн нийгмийн амьтан бөгөөд мөн чанараараа улс төрийн амьтан юм /Аристотель/. Энэ чанараар нь авч үзвэл хүнд адилтгах зүйл нилээд байх нь ойлгомжтой юм.

Хүний энэ адилтгах шинж чанараар нь хүний эрх хэмээн нэрлэгддэг өргөн хүрээтэй асуудлуудыг олон улсын хүрээнд чухалчлан авч үздэг/Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал/. Хүн хүн болж төрсөний хувьд хүний нийгэмд өөрийнхөө адилтгах талуудын жишгээр адилхан хүлээх эрх, үүрэг гэж байна. Эдгээрийг Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд 30 зүйлээр илэрхийлсэн бөгөөд үүний ижил Монгол Улсын үндсэн хуулинд иргэний эрх, үүргийг хэд хэдэн зүйлээр тодотгон зааж өгчээ.

Монгол Улсын Үндсэн Хуулинд “Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно” /2-р бүлэг. 14-2 / гэж заажээ. Энэ заалтаас харахад хүнийг хүн гэдэг тэр эрхэм нэрийнх нь үүднээс адилтган авч үзсэн хүмүүнлэг үзлийн үндсүүдийг тодорхой илэрхийлжээ.

Олон улсын хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд хүний дээрхи адилтгах талыг хүн бүхэнд байх халдашгүй эрхийн хэмжээнд авч үзэн аль ч улс орны төрөөс авч хэрэгжүүлэх улс төрийн бодлогын үндэс болгожээ. Энэ эрх зүйн суурин дээр олон мянган төрийн бус байгууллагууд хүний эрхийг хамгаалахаар тухайн улс орнуудын албан ёсны төрийн бодлого үйл ажиллагаанд хяналт тавин ажиллаж байна. Энэ бол сайн хэрэг. Хүмүүс амьдрах орчин нь баталгаатай, айх аюулгүй, амар жимэр суух боломжтой болжээ.

Гэвч тэнд бас дандаа адилтгаад, тэгшитгээд байж болохгүй шалтгаанууд хангалттай байна. Хүмүүс байгаль дээр нэг хэвэнд цутгасан мэт ижил тэгш төрдөггүй бөгөөд ялангуяа тэд нийгэмд амьдрахдаа амьдралынхаа нөхцөл боломж, хэв маяг, бодит боломжоороо асар их ялгаатай бөгөөд түүнд нь нэг ижил таарч үйлчилдэг хууль журам гаргахад боломж муутай ажээ.

Хүн төрж өсөхөөсөө эхлэн нийгмийн төрөл бүрийн харилцаануудад хамрагдан, түүний үр дагаваруудыг амсч, нүүр тулж эхэлдэг билээ. Зарим нь амьдралын боломжтой, хангалт сайтай орчин нөхцөлд төрж өсөн, боловсрол эзэмшиж, зөв хүмүүжин төлөвшиж, дутагдах гачигдахын зовлонгүй өсч байхад, зарим нь өл залгуулах төдий өлөм зөлөмхөн амьдралд өсч байжин амьдралын хатуу ширүүнтэй нялх балчраасаа нүүр тулан сурч мэдэх, өв тэгш хүмүүжих ч боломжгүй болон нийгмийн сөрөг нөлөөллүүдэд татагдан буруу замаар орох нь түгээмэл ажээ.

Энд бид хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалуудаа барин та нар ижил байх ёстой, та нар ижилхэн хангамжтай, ижилхэн нөхцөлд амьдрах ёстой хэмээн мянга түм ярилаа ч бодит нөхцөл байдлыг өөрчлөх аргагүй аж. Энэ нөхцөлд нийгмийн баялгыг хэрхэн хуваарилах тухай асуудал босч ирэх бөгөөд түүний талаар эрдэмтэн судлаачид ч хангалттай ярьж хэлж бичиж, хэрэгжүүлэх хэмээн хэдэн үеэрээ тэмцэж ирсэн боловч өнөө хир өөрчлөгдсөн нь тун ч барагтайхан аж.

Үүнээс үүдэн нийгэмд тэгшитгэх, ялгавартай хандах гэсэн ойлголтуудын зөрүү гарч өнөө хир нэгдмэл ойлголтонд хүрээгүй юмуу даа гэх эргэлзээг төрүүлнэ. Социализмыг нэг талаас тэгшитгэх үзлийн буруутан болгон шүүмжилдэг боловч бас нөгөө талаас нь хүмүүсийг ялгаварлан дугаарласан, нийгмийн шударга байдлыг алдагдуулсан хэмээн буруушаадаг. Социализмын хамгийн хүчтэй уриа бол “Хүн бүр чадлынхаа хирээр хийж, хүн бүрт хийснийх нь хирээр” хуваарилах зарчим юм. Түүний эсрэг өнөөгийн нийгмийн уриалга нь “Хүн бүр өөртөө ашигтай зүйл хийх, түүнийхээ үр шимийг зөвхөн өөрөө хүртэх” гэсэн агуулгатай юм.

Социализмийн үеийн хамгийн хэрэгжүүлж хүч хүрээгүй нэг зорилт нь энэхүү хөдөлмөр хөлсний систем байсан гэдэг бөгөөд түүнийг зөв тооцож, хийсэн хөдөлмөрт нь тохирсон шагнал урамшуулал олгох, тэр нь хүмүүсийн сэтгэл хангалуун байлгах тэр шаардлагад үнэхээр нийцэж чадаагүйгээс магадгүй өнөөгийн муу хэлүүлэх бодит нөхцөл нь болсон ч байж мэдэх юм. Үүнээс болон нэг хэсэг нь бусдын хийснийг завших, нийгмийн хуваарилалтаас шударга бусаар хүртэх, энэ нь улмаар шударга бус хуваарилалтын харилцааг бий болгосон ажээ. Ийнхүү хамгийн шударга нийгмийн дүр төрх нь болох ёстой байсан шударга харилцааг зохицуулах арга хэрэгсэл маань гажуудсан бөгөөд магадгүй үүнд нөлөөлсөн олон шалтгаан байсан байж болох ч өнөөдөр зарим улс орнуудад түүх болж үлдлээ.


Гэтэл өнөөгийн гол уриа болоод байгаа хүн өөртөө хөдөлмөрлөх гэдэг ухагдахуун нь нэг талаас хүний аминчхан үзлийг хэт дэврүүлж, нөгөө талаас төрийн зохицуулалтын үүрэг ролийг хэт үгүйсгэн нийгэмд чадалтай нь чадалгүйгээ, хүчтэй нь хүчгүйгээ гэсэн өмнөхийн өмнөх нийгмийн харилцааг бий болгож, хүний байгалийн шалгарлын хүчин зүйлийг илт давуу байдлаар сурталчлах хэрэгсэл болж хувирчээ. Бодит байдал ийм байв ч харин нийгмийн хуваарилалтан дээр очихоороо нөгөөх тэгшитгэх үзлээ шаардаж эхлэх ажээ.

Одоогийн нийгмийн тогтолцоонд нийгмийн баялгийн дахин хуваарилалтыг иргэн бүрт тэгш, тэнцүү хуваарилах хэмээн тэмүүлцгээх бөгөөд түүний үндэслэлд иргэн бүр тэгш эрхтэй гэсэн хүний эрхийн тунхаглалыг ишлэл болгоно. Гэтэл тэрхүү тунхаглалд: “...нийгмийн хангамж эдлэх..., ...адил хэмжээний хөдөлмөрт адил хэмжээний шан хөлс авах...,Ажилгүйдэх, өвчлөх, тахир дутуу болох, бэлэвсрэх, өтлөх, эсхүл өөрөөс үл хамаарах бусад шалтгаанаар амь зуулгагүй болох нөхцөлд тэтгэмж авах эрхтэй /ХЭТТ 22.23.25./ хэмээсэн тодорхой заалтуудыг оруулжээ. Энэ нь дээрхи хүндэтгэх шалтгаан тохиолдоогүй үед бүгд адил тэнцүү, ялгаваргүйгээр тэтгэвэр тэтгэмжинд хамрагдана гэсэн үг биш гэдгийг тодорхой заасан байна. Учир нь тэр иргэн ямар нэгэн байдлаар өөрөөс нь хамаарахгүйгээр амьдралын тодорхой бэрхшээлүүдтэй тулгаварлавал түүнд нийгмээс /нийгмийн дахин хуваарилалтаар/ тусламж дэмжлэг үзүүлэх ёстой гэдгийг л заасан байна. Ялангуяа “... бүх хүүхэд нийгмээс адилхан хамгаалалт эдлэх ёстой” гэсэн заалт нь хүүхэд бүрт тэгшитгэн мөнгө олгоод бай гэсэн үг биш байгаа биздээ. Тэд гагцхүү нийгмийн хамгаалалтын шаардлага гарсан үед нь адилхан эдлэх эрхтэй л гэж заажээ.

Эдгээрээс дүгнэлт хийгээд үзвэл хүн нийгмийн амьжиргааны дундаж түвшингөөс доогуур /Энэ нь улс бүрт, хөгжлийн түвшинд хүрсэн хүн бүрт өөр өөр байж болох юм/ болсон үед “...өөрийн болон ам бүлийнхээ эрүүл мэнд, аж амьдралыг тэтгэхэд хүрэлцэхүйц амьжиргаатай байх эрхтэй” /ХЭТТ.25.1/ гэсэн заалтын хүрээнд төрөөсөө нэмэлт тусламж эдлэх эрхтэй гэсэн үг хэмээн ойлгогдож байна. Үүнийг би “Ялгавартай хандлага” гэж нэрлэж байгаа бөгөөд энэ нь ялгаварлан гадуурхах гэдэг нэр томёололтой ямар ч хамааралгүй юм. Энэ үүднээс нь авч үзвэл өнөөгийн манай төрийн халамжийн бодлого нь хүн ардынхаа яг тэр тусламж дэмжлэг шаардлагатай байгаа хэсэгт нь хүрч очдоггүй, эсхүл очсон ч нийтэд нь тараан цацсан тэр өчүүхэн хэсгийн хэлтэрхий төдий болдог учраас хүмүүс өөрсдийнхөө амьжиргааг түргэн дээшлүүлэх, ядуурлаас хурдан гарах боломжийг үл олгон зөвхөн амь зогоох төдий арга хэрэгсэл болчихоод байгаа нь нууц биш билээ. Одоо манай улсын хэмжээнд нийгмийн бүрэлдэхүүний байдал ямархуу ялгавартай байгааг харвал: хүн амын 5% нь баян, 10% нь дундач, 25% нь дундаас доош, 60% нь ядуу байдалтай байна. /Нээлттэй нийгэм Форумаас гаргасан “Хөдөлмөрийн зах зээл ба нийгмийн эмзэг байдал, ядуурал, судалгааны материалаас/

Үүнээс харвал манай орны иргэд эдийн засгийн боломж, амьжиргааны түвшингөөрөө харилцан адилгүй байгаа бөгөөд үүнээс үүдэн тэднийг ав адилхан нэг хэмжүүрээр тодорхойлох аргагүй ажээ. Тэдний сурч мэдэх, боловсрох, өөрийгөө хөгжүүлэх боломж нь харилцан адилгүй учир хүний эрхээ хамгаалуулахын өмнө өөрсдийгөө хүний хэмжээнд аваачих наад захын шаардлага тавигдаж байна. Гэтэл тэднийг хүний хамгийн наад захын хэрэгцээ шаардлагаа хангах нөхцөлөөр нь хангахын тулд төрөөс тэдэнд хандах хандлагыг ялгавартай зарчмаар явуулаагүйгээс “Зорилтод бүлгийнх нь” эрх ашиг ямагт хохирсоор ирлээ.

Нийгмийн баялгийг хүн бүрт ялгаваргүй тэгшитгэн хүртээх /Газрын хэвлийн баялаг, нийтийн өмчлөлтэй үйлдвэр байгууллагын орлого гэх мэт/ баялгийн хуваарилалтаас гадна /энэ нь зөв юм/ нийгмийн баялгаас хүн амын эмзэг бүлгийнхэнд, хүүхэд эх нялхаст хүртээхээр дахин хуваарилагдсан хөрөнгийг тэр л зорилтод бүлэгт нь зориулдаггүй хавтгайруулан олгодгоос болон нийгмийн халамж дэмжлэг хавтгайрсан хэлбэртэй болж, үр нөлөө нь гарахгүй байна.

Эдийн засгийн онолын сэтгэлгээ, гүн ухааны чанартай зарим сургаал номлолыг хэт хялбарчлан догматик байдлаар амьдралд хялбаршуулан хэрэглэсэнээр ийм гажуудлууд урьд өмнө гарч байсны адилаар өнөөдөр ч гарсаар байгааг залруулах шаардлагатай болжээ.

Энэ нь ялангуяа хүүхдийн мөнгө гэгч ойлголтонд илүү хамааралтай юм. Зарим хүмүүст энэ мөнгө амжиргааных нь салшгүй нэг хэсэг болж байхад зарим хүмүүс түүнийг нь тоож ч авахгүй байна. Гэтэл тэдэнд адилтган цацах ямар шаардлага байгааг би олж харахгүй байна. Харин байгалийн баялгаа ашигласнаас олсон ашиг нь хүн болгонд ижилхэн хүртээх ёстой нь зүйн хэрэг билээ. Учир нь байгалийн баялаг бол бид бүхний нийтийн өмч мөн. Гэтэл сүүлийн үед түүнийг хэн нэгэнд хувьчлан цөөнхийн мэдэлд өгөөд байгаа нь бодож үзэх асуудал бөгөөд түүнээс орсон орлогыг яаж, хэрхэн эзэн болсон ард иргэд бидэнд хуваарилах нь тодорхойгүй байна.

Хоёр. Сэтгэлгээний зөрүүг арилгах нь.

Сүүлийн үед зах зээлийн өрсөлдөөний гарааны давуу талаа ашиглан тодорхой амжилтанд хүрсэн зарим залуучууд ядуу зүдүү хүн бүрийг залхуу арчаагүй гэдэг ганцхан хэмжүүрээр хэмжиж, тэднийг гадуурхах, нүд үзүүрлэх байдал нилээд өргөн хүрээтэй гарах болжээ. Гэтэл ядуурлын шалтгаан олон янз байдаг бөгөөд хүмүүсийн амьдралын орчин нөхцөл нь өөр хоорондоо адилтгахын аргагүй ялгаатай бус уу. Энэ байдлаасаа болон эхний нөхцөл нь дараа дараачийнхаа сөрөг байдлуудыг бий болгон улмаар эрүүл саруул төрөлт, сэтгэн бодох чадварт хүртэл нөлөөлөн бидний мах цусны тасархай болсон ахан дүүс, ард нийтэд маань аюулын харанга дэлдэж байна. Энэ байдлыг зөвхөн төрийн түшээд гэлтгүй, нийт олноороо сайтар ухаарч, ядарч зовсон түмнээ амьдралын намаг балчигаас суга татан гаргахын тулд оюун ухаанаа уралдуулж, өөр өөрсдийнхөө тусламж дэмжлэгийг үзүүлэх нь чухал байна. Юм өгөөд ашиглаж чадахгүй, үг хэлээд ойлгож ухахгүй, ажилгүй, архичин, амьдралгүй гуйлгачин нэг хэсэг байдгийг би үгүйсгэх гээгүй. Тэд одоохондоо цөөхөн байгаа. Энэ маягаар яваад байвал тэд олон болно. Үүнийг өнөөдрөөс ухаарч, өсөх, үржих үр уршгыг нь таслан бага дээр нь анхаарах шаардлагатай байна.

Төрийн ард иргэддээ үйлчилж байгаа үйлчилгээ нь: Нийтэд нь эрүүл энх байлгах, боловсрол соёлтой, өв тэгш хүмүүжилтэй болгох, эдийн засгийн талаар бие даан амьдрал амжиргаагаа аваад явахад хүрэлцэхүйц хэмжээний орлоготой, ажилтай байлгах явдал бөгөөд түүнийг дунд, дундаас доошхи түвшингийн хүмүүст илүү чиглүүлж, жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэхэд бүх нөөц боломжийг дайчлан, хүн амыг ажилтай, амьжиргааны хэрэгсэлтэй байхад улам их эрч хүч, эрдэм ухаан гарган ажиллах шардлагатай байна.

Улс орон тогтвортой байх аваас төр засаг тогтвортой байж, хууль цааз хэрэгжин, хүн ард амар тайван байх биш үү. Үүний гол нөхцөл нь хүн амын 60-аас доошгүй хувь нь дундчуудын эгнээнд орсон байх шаардлагатай ажээ. Өнөөгийн таван хувийн баячууд хэдийгээр эрх дураараа байгаа мэт боловч алхам тутамдаа аюул занал дагуулж, айдас хүйдэс дунд оршсоор байгааг бид ойлгож байгаа. Энэ бол нийгмийн баялгийг тэнцвэртэй хуваарилаагүйтэй холбоотой билээ. Тийм болохоор тэдгээр түрүүлж баялгын хаалгыг татсан хүмүүс ч гэсэн бусдад боломж олгох талаар анхаарах шаардлагатай бүлгээ. Зарим нь олон хүний ажлын байр бий болгон шинэ, шинэ үйлдвэр байгууллагуудын үүд хаалгыг нээн бусдын төлөө амьдарсаар, эд баялгаа өсгөсөөр явна. Гэтэл зарим нь хаа нэг банкинд хийн түгжиж, харь оронд газар үнэт баялаг худалдан авч, эсвэл ганц биенийхээ гангараа болгон гарт багтахгүй үнэт чулуун хөөрөг барин гайхуулах л юм. Хэдийгээр /Лаагаа иднэ үү? Луувангаа иднэ үү?/ гэдэг шиг өөрийнхөө хөрөнгийг юундаа зарцуулах нь хувь хүний хэрэг мэт боловч эдийн засгийн ухааны онолоор авч үзвэл түүний хөрөнгө ч гэсэн нийгмийн баялгийн нэг хэсэг тул түүнийгээ нийгэмдээ хэрэгтэй зүйлд зарцуулбал түмэнд тустай өөрт буянтай хэрэг байхсан даа.

Саяхан эгэлгүй алдартнууд гэсэн теле нэвтрүүлгээр нийгмийнхээ төлөө өөрийн боломж, эд баялгаа зарцуулаад ямар их баяр баясгалантай яваа хүмүүсийн тухай харуулж байсныг олон хүн харж дотроо нэгийг бодоцгоосон нь лавтай. Ухаант мэргэд “Хамгийн олон хүнийг аз жаргалтай болгосон тэр л хүн хамгийн их аз жаргалтай хүн” хэмээн сургасан байдаг билээ. Энэ дэлхийд хүн болж ирээд ингэж аз жаргалтай амьдрахаас өөр ямар утга учир байх билээ. Хагартлаа идэж, язартлаа таргалах гэж хүн болж төрөөгүй, үр ачдаа үлдээх өв хөрөнгөтэй байх тэмүүлэлтэйгээ адил, өргөн түмэндээ сайнаар дурсагдах алдар нэртэй амьдрах, аугаа их үйлсийг бүтээхийн төлөө хүн болдог билээ. Иймийн тулд ядарсан нэгэндээ үзүүлэх төрийн үйлчилгээг адлахгүй байж, ялгавартай хандлага хэмээхийг тэгшитгэх гэгчээс зааглан үзэж, өөрөөс хальсанаа өргөн олонтойгоо хуваалцан амьдрах, өгөөмөр сайхан сэтгэлээр амьдарцгаавал ямар вэ хүмүүсээ.

Яг энэ асуудалтай холбоотой нийгмийн сэтгэл зүйд өөрчлөлт хийх хэрэгтэй мэт санагдана. УИХ-н зарим гишүүд энэхүү ялгавартай хандлагын талаар ярих мөртлөө төдий л ил тод биш, өөртөө итгэл үнэмшилтэй байж, тэр чинээгээрээ нийгэмд нөлөөлөх боломжтойгоор тод чанга хэлж үл чадах ажээ. Үнэндээ бол ялгавартай хандлага, тэгшитгэн хуваарилах хандлага хоёр өөр хоорондоо эсрэг тэсрэг юм шиг боловч нэг нь нэгнийгээ үгүйсгэх үндэсгүй юм. Хүн бүрийн ижил тэгш эзэмших өмчлөх эрх бүхий тэр өмчийн холбоотой баялгийг ард нийтэд өлгийтэй нялхсаас эхлэн өвөө, эмээ бүрт тэгшээр хуваарилан хүртээх нь /энд хуваарилах арга зам хэлбэрийн талаар үл хөндөв/ зөв бөгөөд өөрөөр ч хандах аргагүй юм. Харин нийгмийн баялгийн дахин хуваарилалтаас хүн ардынхаа тэр эмзэг хэсэг болсон, тусламж дэмжлэг хэрэгтэй байгаа хэсэгт үзүүлэх хуваарилт нь ялгавартай хандлагыг шаардах ёстой ажээ.

Энэ хоёр хандлагад зааг ялгаатай хандаагүйгээс сүүлийн үед хоёуланг нь нэг саванд хийн нөгөөхөө янз бүрээр тайлбарлан хүн ардын толгойг эргүүлэх хэрэггүй мэт санагдах юм. Монгол улсад маш хэрэгтэй байсан “Монгол улсыг хөгжүүлэх сан”-г өөрчлөн хүний хөгжлийн сан болгосон нь нэг талаас улсаа хөгжүүлэх биш хүнээ хөгжүүлэх гэсэн санаа юмуу гэмээр харагдавч нөгөө талаар уг сангийн зориулалт нь харин ч хүнийг бэлэнчлэх сэтгэлгээнд сургах, тэгшитгэн хуваарилах замруугаа орчихов уу гэлтэй харагдана.

Хэрэв энэ асуудалд олон янзын онол үзэл баримтлал нь холилдоод маргаан мэтгэлцээн үүсгээд байвал эрдэмтэн мэргэдтэйгээ шүүн хэлэлцээд онол практикийн хурал симинар зохион байгуулаад нэг мөр шийдчихэж болдоггүй юм боловуу даа хэмээн бодно. Юу ч атугай Монголчууд бид нэг асуудлыг олон талаас нь харж, учир шалтгаан, цаг хугацаа, орон зайн олон хүчин зүйлүүдтэй нь аль болох зөв уялдуулан иж бүрэн, цогцоор нь мэргэн ухаанаар шийдэхийн өмнө хэн нэгнийг дуурайж, ажиг сураг, аз туршсан таамаг төдийгөөр асуудалд ханддаг туйлшралаасаа үтэр түргэн салах цаг болжээ гэж хэлмээр санагдана.

ДУУГҮЙ БАЙСНЫ ГАВЬЯА ГЭЖ БАЙХ УУ

Сэтгэл сайт хүн өөрийн хийсэн сайн үйлсээ бусдаас илүү, бүхнээс дээгүүр гэж үздэггүй, хийх л ёстой үүрэг даалгавараа хийж ирсэн, хэн ч байсан тэгэх л байсан, миний гавьяа гэж юу байхав хэмээн даруу төлөв загнан нийгмийн шударга ёсны үнэлэмжээс байнга хоцорч ирсэн байдаг.

... Олон аавын хүүхдүүдээс онцгойрч шалгарсан
Орон улсаа ганцаархнаа хамгаалж дийлсэн
Эх орны томилолтын эзэд нууц дайчид
Эрдэнэт хөвгүүд та нараа алдрын тавцанд урьж байна...
“Д. Түмэндэмбэрэл Орчлон номноос...”

НЭГ. АЛТАЙД ТАНИЛЦСАН ШИНЭ ТАНИЛ.

Хөглөгөр Алтайнхаа буурал тэргүүнт уулсын сугад мал сүргээ маллан, тэр их цас мөсний хормойгоос эх аван урсах болор тунгалаг рашаан уснаас нь ундлан тэжээгдэж, бас иргэн хүнийхээ үүргийг нэр төртэй биелүүлэн улсынхаа хил хязгаарыг нүдний цөцгий мэт сахин хамгаалж эдүгээ 90 насны сүүдэр зэрэгцсэн буянт буурлуудынхаа алт шиг үнэтэй сургааль номыг нь сонсон зуны нэгэн шөнийг бартал хуучилсан минь үе үе сэтгэлд бодогдон, энэ сайхан хөгшний идэр залуу нас, эрэмгий зоригт амьдрал, эх орныхоо төлөө амь насаа хайрлахгүй явсан тэр аугаа гавьяатай боловч алдаршуулж магтуулаагүй эгэл жирийн амьдрал тэмцлийг нь түмэнд хүргэж сонордуулах юмсан хэмээн бодогдох авч зав бололгүй явсаар нилээд хугацаа өнгөрчээ.
Тэгээд саяхан улсынхаа нийслэл хотод Дондог гуйтайгаа дахин уулзах азтай учрал тохиолдсон завшааныг ашиглан бодол саналаа түмэндээ толилуулъя хэмээн хичээлээ. Дондог гуайнх энэ жил үржил шимт Булган голынхоо Улаан үзүүрт намаржиж байгаа ажээ. Тэрээр ная хол гарсан боловч наснаасаа залуу, үеийнхнээсээ өнгөтэй ануухан сайхан харагдах ажаам.

-За та тарган тавтай намаржиж байна уу. Энд хэзээ орж ирээ вэ. Одоо хаана намаржиж байна даа. Мал сүрэг тарган тавтай юу хэмээн танимгайрхан мэндэлвэл хөгшин уулзаж учирч байсныг минь санав бололтой
–Хүү сайн уу. Хотдоо л байгаа юу. Ажил төрөл нь сайн биз дээ хэмээгээд ирсэн ажил төрлийнхөө талаар товч өгүүлэв. Ярианы далимд би хөгшнийг тохитой газар орж тухтай ярилцвал ямар вэ хэмээн санал тавибал тэрээр дуртай нь аргагүй зөвшөөрлөө.
Тэгээд бид доорхи ярилцлагыг хийсэн билээ.
Ховд аймгийн Булган сумын Байтаг багийн өндөр настан Пүрэвийн Дондог хэмээгч энэ эрхэм хүн 1920 оны бичин жил Торгуудын Ховог сайрын 14 сумын нэг болох Дэлүүн сумын нутагт мэндэлжээ.
Түүний өсөж өндийсөн намтар түүх бол Монгол оронд маань төрж өссөн жирийн л монгол хүн бүрийн нэгэн адил авч амьдралын замнал нь харин хэн хүний туулаад байдаггүй ховорхон түүх ажээ.
Тэрээр 1944 оны нэгэн өдөр эх орныхоо дуудлагаар буу үүрч моринд мордсон энэ эр улмаар эх орныхоо нууц Фронтын дайчин болж, өнөөгийн залууст бол домог болон яригдах олон олон баатарлаг үйл явдлын биет гэрч болж, өөрөө түүний үйлийн эзэн байсан агаад түүхт хүн болой. 1944-1948 оны хооронд монгол орны баруун хязгаарт болсон 5 удаагийн тулгаралтанд биеэрээ оролцож явсан, амьдралынхаа туршид хил хамгаалах туслах бригадын гишүүн хэмээх өндөр хариуцлагатай албанд зүтгэж төрийн тусгай үүрэг гүйцэтгэж явсан эдүгээ 90 нас сүүдэр зооглож яваа, байгуулсан гавьяа ихтэй эгэл даруухан нэгэн хүний тухай хөрөг агаад ийнхүү уулзаж ярилцсан тэмдэглэлээ уншигч та бүхэнтэйгээ хуваалцахаар зориг шулуудав.

ХОЁР. ТАНГАРАГТАА ҮНЭНЧ БАЙХ НЬ.

Баруун Алтайн Байтаг богд, Бүдүүн, Нарийн харгайтын гол хэмээн дурсахад мэдэхгүй хүн ховор бизээ. Тэнд хэзээ нэг Монгол орны маань бүрэн бүтэн байдалд аюул занал учирч, ардын маань хүүхдүүд эх орныхоо алга дарам газрын төлөө унаж ойчиж байсныг бид ном хэвлэлээс уншиж, басхүү бахархаж өсөхдөө түүнд оролцож, тэдгээр баатарлаг эрстэй мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан ахмад буурлууд маань амьд мэнд бидний дунд амьдарч явааг харахад гайхалтай сайхан. Дондог гуай бол тэдний нэг юм. Гэвч өнөөдөр тэд гэж олон тоон дээр ярих боломжгүй болтлоо тэд цөөрчээ. Зарим нь амьд мэнд байвч хэзээ нэг өргөсөн тангарагтаа үнэнчээ хадгалан өөрийнхөө туулж ирсэн баатарлаг замнал түүхээ тэр бүр ярихгүй агаад энэ бол цэргийн нууц бидэнтэй хамт нөгөө ертөнцөд л очих ёстой юм хэмээн өгүүлэх нь ямар агуу бас ямар эх оронч, шударга эр цэрэгүүд вэ гэх бахархлыг өөрийн эрхгүй төрүүлэх ажээ.
Би Дондог гуайн ам хэлийг сугалах нь холгүй байж түүний баатарлаг замналыг бага сага хэлүүлснээ уншигчидтайгаа хуваалцаж байгаа минь энээ.

-Та баруун хилийн тулгаралтанд хэд хэдэн удаа оролцсон гэсэн энэ тухайгаа хуучлаач гэвэл Өвгөн;
- Ах нь зүгээр нэг цэрэг эрийн журмаар бус үхэн үхтлээ эх орныхоо нууцыг задруулахгүй гэж тангараг өргөсөн нууц Фронтын дайчин хүн шүү дээ. Миний тэмцэж явсан түүх улсын маань цэргийн түүхийн нууц архивт байгаа байлгүй дээ. Миний нэрээр бус ч гэсэн үйл явдлаараа бичээстэй байгаа даа. Харин сүүлийн үед зарим хүмүүсийн дурьдатгалд зах цухаас нь гарах болжээ. Тийм учраас би чамд тэр л хүрээнд нь хамаарах зарим нэг зүйлийн тухай ярья, харин нууцлаж үлдэх юм бас бий шүү. Түүнийг зөвхөн төр л илчлэх эсэхээ мэднэ биз дээ гэлээ
Тэгээд өгүүлсэн нь;
Өвгөн би улсын нууц гээд нуугаад хэнд ч хэлдэггүй байсан олон жилийн турш дотроо дарж явсан доорхи зарим зүйлсийг одоо нас дээр гарсан мартаж санах нь их болсон үед муруй хазгай ярьчих вий хэмээн ихэд болгоомжлох боловч мэргэн дүү та нар минь алдаа оноог нь засаад түмэнд хүргэнэ биздээ. Улсын нууцыг үхэн үхтлээ хадгалах, үр удамдаа ч хэлэхгүй байх андгай тангараг байвч цагийн эрхээр зарим нэгийг нь ярьж хэлэхгүй бол буруу хазгай сонссон нэг нь бүр нууцалсанаасаа ч дор цуу яриа болгон эх оронд маань хор хүргэх ч явдал болгож болзошгүй болсон өнөө үед амьд гэрчийн хувьд ам нээж, үнэн баримтыг сөхөх нь улсын маань түүх, ардын маань амьдралд хэрэгтэй болов уу гэж санах боллоо. Тэгээд ч тэр үеийн амь дүйсэн үйл хэрэгт оролцох нь байтугай алд газар явж үзээгүй, арван бууны дуу сонсоогүй хүмүүс Алтан гадас зүүчихсэн ахмад дайчин гээд алхаад байхаар бас хор хөдөлдөг юм байна шүү миний хүү. Би нэрийг нь хэлсэн ч болно доо. Түүхийг хэзээ ч гуйвуулж болдоггүй юм, түүх түүхээрээ л байх ёстой гэж хэлээд нилээд доогтой харах нь эгээ л намайг цоо ширтэх шиг санагдан аавын маань нэг үг орой руу орох шиг санагдав. Аав маань нэг удаа Хатанбаатар Магсаржавын цэрэгт алба хааж байсан тухайгаа хуучилж билээ. Тэгэхэд нь би –Та тэгээд яагаад Партизан болоогүй юм бэ гэхэд: - Партизан байсан юм чинь партизан болж яах юм бэ гээд нуг нуг хөхөр ч билээ. Дондог гуай яг л аав шиг минь тэгээд зальтайхнаар мишээж билээ. Тэгээд цааш нь яриагаа үргэлжлүүлснийг нь дор сийрүүлэв.
1944 оны 11-р сард Дорж генералын тушаалаар Хятадын хилийн гүнээс 2 амьд хэл барьж ирэхээр Байтагаас 32 хүний бүрэлдэхүүнтэй явлаа. - Бидэнд буу зэвсэг тавьж өгч, биднийг Болдоон Бат, Лонхоон Бадам, Чүлтэм гэсэн 3 хүн удирдаж явсан юм. Бид бүрэлдэхүүнээрээ явж Хами хот Муруги хот 2-ын дундах уулнаас Цоохор, Саний гэдэг 2 хятад хүнийг барьж авч ирж байлаа. Тэр 2 хятадтай хожим 1956 онд байх аа дахин Уушигт дайралдсан. Би Байтагаас мал төллүүлэхээр оруулж ирж байсан юм. Ховдод олон жил амьдраад 2-уулаа авгайтай болоод нэг нь 3, нэг нь 2 хүүхэдтэй хятад руугаа буцсан юм. Уушигт геологийн хайгуул хийж байсан Оросуудын гэрт байж байгаад тэд цааш гарч байсан.
1945 оны 4-р сард мөн Дорж, Гэрэлчулуун дарга нар Давсан Түнгэ, Нармандах гэсэн 2 уулын дунд Хятадууд 2 танк зогсоосон байна түүнийг цэвэрлэ, мөн дэргэд нь дайсан далай шиг байсан ч хамаагүй цэвэрлэж ир гэсэн тушаал өгч Чэтгээ, Довдон гэдэг 2 хүнээр удирдуулан 15 хүнийг явууллаа.- Бид тэнд очиж хоноод маргааш нь хятадын Гоминдооны цэргийн онгоцоор өдөржин бөмбөгдүүллээ. Уултай газар тулдаа л нуугдаж амьд гарлаа. Бид үүргээ гүйцэтгээд л ирсэн.

–Танд тушаал өгөөд буй хүн чинь арай армийн генерал, баатар Дорж гуай биш биздээ гэвэл. - Мөн мөн. Тарган улаан хүн байсан баруун талыг бүрэн чөлөөлсний дараа буцсан юм даг гэв.
-1945 оны 6-р сард зарлан дуудахаар манай Булганы Хар балчигийн голоор дүүрэн хүн цуглууллаа. Манай Булганаас 300 хүн очсоноос 80 аад хүнийг сонгон авч Чой, Хожгор гэдэг 2 хүнээр удирдуулан Ховог Сайр луу тэндэхийн Монголчуудыг Хятадын дарлалаас чөлөөл гэсэн тушаал өгч явууллаа. Бид эндээс 6-р сарын 20-д гаргаж хөдлөөд мориор 10 гаруй хоног явж 7-р сарын эхээр Ховог сайрт очоод 8-р сарын эх хүртэл 1 сар Овоот, Хоштолгой хотуудыг тойрч хятадуудтай байлдсан. Нэг ч хүнийг гаргаж оруулж болохгүй гэсэн тушаалтай. Зуны ид халуунд мориор олон хоног явах, олон хоног өдөр шөнөгүй манаанд гарах байлдах гэдэг бол хүсэх ажил биш. Зарим нэг маань халуун өвчнөөр нас барж байлаа. Лав миний нэг сайн танил Хожгор гэдэг хүн очоод халуун өвчнөөр нас барсан. Өдөрт ээлжилж байж цай унд олж ууна, шөнө нь ууланд харуул хийнэ, хош майхан байхгүй. Ер нь залуу сайхан насанд унтана хоол иднэ гэдэг чинь санааны зүйл шүү дээ. Мөн оны 8-р сарын эхээр Хатануул гэдэг газраар оросын цэргүүд орж ирлээ. Герман Винтов гэдэг буутай, дайны туршлагатай тэр цэргүүд ирээд ч мөн их буудалцсан шүү. Тэгэхэд бид хүч тэнцвэргүй их хүчтэй дайснуудтай олон хоног сайн байлджээ гэж одоо бодогддог юм. Бид 11 сар хүртэл Овоот, Хоштолгой, Алтайн шар сүм, Бууржин, Хав хотууд болон Цагаан гол, Чингэлийн заставуудыг хятадын нохой ч үлдээлгүйгээр цэвэрлэсэн дээ. Оросоос олон цэрэг ирсэн юм билээ, Овоот хотоос 3 өдөр цувж байж дуусч байсан шүү.

-1946 оны намар дахин зарлан дуудахаар Булганаас 300 –аад хүнийг Османыг амьдаар нь барьж ир гэсэн даалгавартайгаар явууллаа. Биднийг Ж.Нэхийт баатар командалж явсан юм. Нэхийт баатар пулёмёт, гранат зэрэг зэвсэг сайтай 7 цэрэгтэй байв. Ардуудаас мэргэн буудагч Чулуудай, Чэтгээ, Амарзаяа, Дүгэр нарын хүмүүс явлаа. Бид Османыг мөшгөж явсаар Үрэмчи хотын наахна Тэнгэр элс, Тэмээн элс гэдэг газар очлоо. Ойролцоо бүгсэнийг нь гадарлаж байгаа боловч ямар нэгэн мөр , мэдээлэл байдаггүй. Тэгтэл шөнө Оспаны цэргийн түлш харгана ачиж яваа 10 гаруй хүнтэй дайралдлаа. Тэднээр элсэн уулын оройд том хонхор нуувч үүсгээд бүгж байгаа гэдгийг нь заалгаж авав. Бид Оспаны нуувч буюу элсэн уулыг нар сайн гараагүй байхад үүрээр бүслэлтэнд авлаа. Нар яг мандаж байх үед Амарзаяа хөгшиний хажуугаар Оспан цагаан морьтой гараад цугтлаа гэлээ. Би нөгөө талд нь байсан болохоор хараагүй юм. Хажууханд нь бас Чэтгээ байсан. Тэд их сайн бууддаг хүмүүс буудаад оноогүй нь их сонин. Миний бодоход дуулгатай байсан болов уу. Нэхийт баатар бид гол хүнээ барьж чадалгүй алдлаа гэхдээ голомтыг нь бүрэн устгах ёстой нэмж хүн алдаж болохгүй гэсэн тушаал өглөө. Өөрөө 7 цэргээ аваад урьд явсан. Биднийг пулёмётын дуу зогсоод гранатын дуу гарахаар дайрж орохыг үүрэгдсэн. 4 талд нь 4 пулёмёт байсан өдөржин буудалцсан. Нар шингэх үед Нэхийтийг гранат дуугаргах хүртэл пулёмётын дуу тасарсангүй. Тэгээд бид Нэхийтийн хэлсэн ёсоор дайраад очлоо. Очтол 30 гаруй платка, майхан мөн 30-аад гэр байсан. 50-60 орчим хүн байсныг бид бүгдийг хүйс тэмтэрлээ. Оспаныг амьдаар барих гол үүргээ биелүүлээгүй ч бид голомтыг нь бүрэн устгасан юм. Оспан нь Алтайн шар сүмийн ойролцоо Үрэнгийн голын нэгэн тохойд ногоо тарьж байсан 7 хасаг иргэний нэг нь, сүдэг доголон хүн байсан.
1948 оны хавар санагдаж байна түүхэнд гардаг даа Мэргэний уулын тулалдаан гэж уг тулалдаанд мөн дайчлагдлаа. Өнөө зугтсан Оспан чинь хүчээ зузаатгаж хил хязгаарыг байнга үймүүлдэг боллоо. Дээрээс нь манай маршал зэвсэгжүүлчихсэнийг хэлэх үү. Хасаг болгон буу үүрчихсэн. Оспан манай хил хамгаалах үүрэгт тэргүүнд явдаг хүмүүс болох Амарзаяа, Чэтгээ, хасаг толгой Дүгэр нараас өшөөгөө авах зорилгоор тэднийг амьдаар нь барьж ирэх даалгавар өгч 22 хүнээ явуулжээ. Мөн багийн дарга Гэцэлийг ч барьж ирэх тушаал өгсөн гэнэ. Бид Мэргэн уулыг шөнө бүсэлж өнөө 22 хасагаас 2-ийг нь алдаад бусдыг нь хүйс тэмтэрлээ. Мөн их буудалцсан даа. Манай талаас 2 цэргийн дарга, манай нутгийн Алтанбай гэдэг нэг сайхан залуу байсан тэд алагдсан. Бид ийнхүү 3 сайхан хүний гарзтай 20 гаруй дээрэмчдийг буулгаж авч байлаа.
Ах нь тэр үеэс хойш улсын хил хамгаалах туслах бригадын гишүүн гээд одоо болтол улсын хилийн баганаас салаагүй л явна. Над шиг насаараа хил дагасан ахмад хилчин нэг олон байхгүй болов уу. Би олон жил туслах бригадын гишүүн явахдаа зүгээр суугаагүй олон хүн амьтанд газарчилж, тусгай үүрэг ч хүртэл гүйцэтгэж явлаа. Миний өвөлжөө хилээс 5 хан км-т байдаг юм. Би хилийн 79, 80, 81 гэсэн 3 баганыг хариуцаад мал оруулж гаргахгүй, хараа хяналт тавьж байх үүрэг хүлээгээд байж байна. 1962 онд Байтагийн застав байгуулагдаж Байтагт төвлөрсөн юм. 1964 оны хавар аймгийн НАХ хэлтсийн дарга Бөхчулуун, тусгай ангийн дарга хошууч Баяраагийн хамт манайд очлоо. Тэд Хятадын талаас 40-45 насны казак хүнтэй уулзах шаардлагатай байна гээд олж ирэх үүргийг надад өгч заавал олж ир гэж тулгалаа. Хаврын сар мал төллөж байсан үе. Тэгээд намайг Улсын аварга малчин Чойжинжав гэдэг хүний хамтаар Байтагийн наад талын 70-р баганаар гаргалаа. Хоёул Төмөрийн харыг даваад Хятадын хилд орж хонолоо. Маргааш нь уулнаас өдөржин дурандлаа. Дөч гаруй насны болов уу гэмээр хүн харагддаггүй. Тэнд ойролцоо “Хүрэн морин” гэдэг хадтай толгой байдаг юм. Тэр толгойноос үдээс хойшхон 30 гаруй тэмээ гарч ирлээ. Уг тэмээд наашаа 10 гаруй км яваад тогтлоо. Хоёулаа тэмээнд ямар хүн ирэх бол гэдгийг нилээд догдлон дурандсаар байлаа. Тэгээд нилээд удаж байтал оройхон тэмээ рүү 1 морьтой хүн гараад ирж байна. Дурандсан чинь ойролцоо насны боловуу гэмээр хүн байна шүү. Хоёулаа өмнөөс нь гараад давхилаа. Би Байтагийн заставын хурдан хээр, Чойжинжав Дүгэрийн хурдан цагаан гэдэг морьтой явсан юм. Замдаа Чойжинжав морь хөшлөө гээд үлдлээ. Тэгээд би нөгөө хасаг руу ганцаараа очлоо. Очоод мэндийн зөрүүгүй буугаа тулгаад тууж ирлээ. Яг 45 настай Тогтархажай гэдэг нэртэй хасаг байсан санж. Уг хүнээс Хятадын санаа ямар болж байна. Хаана хаана ямар цэргийн анги салбар байгаа вэ гэдэг талаар асууцгааж байлаа. Тэр хасагийн биенээс Мао Зэ Дуны 2 зураг, 1 сонин, 2 улаан өнгөтэй батлах, ханз үсэгтэй хоолны талон, бас нэг бичиг гарч ирлээ. Түүнээс зарим нэг зүйлийг нь аваад заримыг нь буцааж өгөөд хил дээрээс буцаалаа. Бидэнд адууны мах чанаж өгсөн байсан бөгөөд түүнээсээ өгч цатгаад явуулж билээ.Тэр үеэс хойш тусгай ангийн харьяалалд байж тусгай ангийн үүрэг их гүйцэтгэсэн дээ.
Олон үүрэг гүйцэтгэсэн бүгдийг нь яриад яах вэ. Зарим нь нууц хэвээрээ үлдэг. Дахиж Бөхчулуунтай уулзаагүй. Дараа нь Баяраа дарга Лхамжав гэдэг хүнтэй ирж манайд өвөлжөөд ч явж л байсан. Мөн Ганбат , Алтангэрэл гэдэг 2 дарга ирдэг байлаа, Баян-өлгий аймгийн тагнуулын албаны Белуахан, Жанат гээд 2 залуу над дээр их ирдэг байсан. Ер нь 1944 оноос эхлэн тагнуулынхан надаас салаагүй. Хил нээгдэж боомт бий болсноос хойш харин ирээгүй. Би насаараа хөдөө, сумын төв ч ховорхон ордог хүн. Миний өмнөөс яваад байдаг хүн ч байхгүй, өөрийгөө өмөөрсөн шагнал, хангамж хүссэн нэг ч өргөдөл бичиж үзээгүй хүн. Одоо чинь өөрөө сайн хөөцөлдөөд явбал юманд хүрдэг шагнал медаль хүртдэг болсон юм байна. Надад онц хилчин тэмдэг ч байхгүй гэвэл хүмүүс итгэхгүй дээ. Тэр Алтан гадас, Онц хилчин милчин ч яах вэ. Энэ бүгдийг үнэлэх юм бол надад хэдэн цаасны нэмэгдэл тэтгэвэр юм уу, нэг өрөө байрны үнэтэй дүйцэхүйц хэмжээний мөнгө цаас олдох ч болов уу гэж боддог болоод байна. Би одоо бие муудаж хөгширч байгаа тул хүүхэд шуухаддаа тус болж чадахгүй юм даа. Эд маань одоо банкны өр зээлтэй зутруу л байх болжээ. Төр засаг маань иргэн биднээ шаардлагатай үед нь амь насыг нь ч алдаж болох хэцүү хүнд үүрэг даалгавар өгөн явуулж байсан юм, адаг сүүлд нь харж үздэг сэн бол ч сайн л байна даа гэж ярианыхаа эцэст нь хэлээд нэг сайн санаа алдав.


ГУРАВ. ЭХ ОРНОО ХАМГААЛСАН ЭРЭЛХЭГ ХӨВГҮҮДЭЭ ГОМДООХГҮЙ Л ЮМ САН.

Сэтгэл сайт хүн өөрийн хийсэн сайн үйлсээ бусдаас илүү, бүхнээс дээгүүр гэж үздэггүй, хийх л ёстой үүрэг даалгавараа хийж ирсэн, хэн ч байсан тэгэх л байсан, миний гавьяа гэж юу байхав хэмээн даруу төлөв загнан нийгмийн шударга ёсны үнэлэмжээс байнга хоцорч ирсэн байдаг. Гэтэл түүний энд нь хүрэхгүй ч элдэв арга заль гаргагчид эзэлбэл зохих тэр орон зайг нь эзлэн, эдэлбэл зохих тэр нэр хүндийг нь эдлэн бусдын гавьяаг өөрийн болгон, бусармаг үйлдлээ булзааруулах арга хэрэгсэл болгон явах ч байдаг л биз ээ. Энэ тухай ч Дондог гуай бас дурсаад авсаныг мэргэн уншигч та бас анзаарсан байхаа.
Хаа холын таньж мэдэхгүй өтөл насны энэ хөгшний ярьж хэлсэн үгийг эрэгцүүлэн бодож суух зуур ер нь “үхсэний хохь, үлдэсний аз”гэж юү гэсэн үг вэ хэмээн бодов. Ер нь хэн нэг нь эх орон гэсэн энэ улс орон ард иргэдээ хайрлан хамгаалж унаж ойчдог нь үеийн үед, үрийн үрд үндэс язгуураас үлдэж уламжлагдан ирсэн аугаа үнэт ёсон биш бил үү. Тэгээд тэдгээр унаж ойчигсодын ач буянаар бид амь мэнд байж, аз жаргалтай эрх чөлөөтэй амьдарч байдаггүй бил үү. Гэтэл яахаараа бидний төлөө унасан амь, үрэгдсэн хүмүүн нь хохирч байх ёстой юм бэ. Гэж бодоход хүрлээ. Зарим нь тэднийг магтан дуулж алдаршуулах нь байтугай хараан зүхэж, гүтгэн муучлах нь элэг эмтэрч сэтгэл бачуурмаар ажгуу.
Байтаг Богдын арван баатарын хөшөө гэж түүхэн дурсгал байдаг гэдгийг сонссон. Тэдэнд хүний хөлөөс зайдуу нэг хөшөө дурсгал босгоод л мартчих нь хүний ёсон мөн үү. Хүндэтгэл хайрын дээд нь гэж үзэж болох уу. Дор хаяж тэдгээр хүмүүсийн биелээгүй үлдсэн хүсэл мөрөөдөл, хайрлаж чадаагүй хань нөхөд, эцэг эх, үр хүүхдүүдэд нь бид ямар ачлал хүртээж, өөрсдийнхөө төлөөнөө эрсдсэн тэдний амь насны өчил, өр зүрхнийх нь эцсийн хүслийг нь яаж биелүүлж байгаа юм бэ. Нэг үгээр өчвөл харамсах, халаглах юм их болжээ. Баатар хүн нэг суманд ,баян хүн нэг шуурганд гэж өвөг дээдэс маань ярьдаг. Тэд нэг суманд өртөвч түүний хойно үлдэж хоцрох өч төчнөөн хүмүүс үр хүүхэд, хойч үе нь байдаг билээ. Бид тэдэнд тэр сайхан эцгийнх нь өмнөөс төлж баршгүй их өртэй шүү дээ гэх бодол миний санаа сэтгэлээс үл хөндийрөх ажаам.
Ийм сайхан ахмадуудаа алдаршуулж магтан дуулах, дурсан хүндлэх нь нэг хэрэг боловч, энэ цаг үед тэдний үр хойчдоо зарцуулж чадаагүй, тэр ариун хайр халамжийнх нь өчүүхэн хэсгийг нь ч болсон нөхөж төр засгаас зарим тус дэм болж байгаа нь сайн хэрэг боловч эзнээ олж байгаа эсэх, иймэрхүү даруу төлөв нь дэндсэн ахмад буурлуудынхаа төр засаг л мэднэ дээ хэмээн хэнэггүй царайлан өрөгдөл гомдол ч гаргахгүй яваа нэг хэсгийг нь гомдоочих вий дээ хэмээн харамсах амой.

Ер нь улс орныхоо сайн сайхны төлөө унаж ойчсон амь, урсаж гарсан цус хөлс бүхний төлөө хойч үе болсон бид бүхэн санаа тавьж, тэдний үр хүүхдүүд, гэр бүлд нь төрийн анхаарал халамж дэмжлэг үзүүлж, буяны болон бусад төрийн бус байгууллагуудын байнгын анхааралд байлгаж туслаж дэмжих талаар санаа тавьж байх нь наанадаж төрийн энэрэнгүй ёс, цаанадаж хүн ёсны эрхэм үүрэг байхсан.
Иймд энэ эрхэм хүний талаар бичсэн энэ бяцхан нийтлэлийн мөрөөр таньж мэдэх нь түүний түүхэн замналаас нь хуваалцаж, төр засгийн байгууллагууд нь дор хаяж төрийнхөө тангарагт үнэнч байж нууцыг нь хадгалж яваагийнх нь төлөө олговол зохих тэр халамж дэмжлэгээ гар таталгүй үзүүлээсэй хэмээн хүсч байгааг минь эрхбиш ухаарах буйзаа.

Д.ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ
Ш.БАТХИШИГ
2009 оны 11 сарын 01
Даяар Монгол Сонин